गौरव कार्की

लुइस डुमोन्ट, भारतीय जाति र पदानुक्रमको सैद्धान्तिक अनुसन्धानमा, होमो हाइरार्किकसले दक्षिण भारतको प्रमलाई कल्लार्स र जातिसम्बन्धी इन्डोलोजिकल साहित्यमा आफ्नो 1949 फिल्डवर्कमा निर्माण गरेका थिए। डुमन्टको तर्क छ कि मुख्य मुद्दा “जाति” को अवधारणा हो, सामाजिक स्तरीकरण होइन, बरु असमानतामा स्थापित पदानुक्रम हो। आज पनि, पिरामलाई कल्लारहरू मुक्कुलाथोर समूहको हिस्सा हुन्, जुन तमिलनाडुको सबैभन्दा पिछडिएको वर्ग/अ-अधिसूचित वर्ग (MBC) हो।

सिन्डी गुयेन क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालय, लस एन्जलसमा सूचना अध्ययन विभाग र डिजिटल मानविकी कार्यक्रममा सहायक प्राध्यापक हुन्। उनले 2016 मा डुमन्टले गरेको कामको समीक्षा प्रकाशित गरिन् र डुमन्टले के संक्षेपमा लेखेका छन्। डुमोन्टका अनुसार, जाति एक संस्था हो जुन सम्पूर्ण भारतमा साझा छ – “विचार र मूल्यहरूको प्रणाली, एक औपचारिक, बुझ्न योग्य तर्कसंगत प्रणाली।” उनको व्याख्याको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको कसरी जातिय समूहहरू (१) विवाह र सम्पर्कका मुद्दाहरू, (२) श्रम, रीति र पेशाको विभाजन, र (३) वर्गीकरणको तुलनात्मक रूपमा वर्गीकरण गरेर जातीय समूहहरू एकअर्काबाट अलग र जोडिएका छन्। एक अर्का भन्दा उच्च वा निम्न। पदानुक्रमको यो अन्तिम विशेषता, डुमोन्टका अनुसार, सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण छ र शुद्ध र अशुद्ध बीचको भिन्नताद्वारा प्रतिनिधित्व गरिन्छ।

हजारौं वर्षदेखि हिन्दू पौराणिक कथामा समाहित मानव जातिको यो स्तरीकरण कुनै पनि प्रजातन्त्रीकरणको प्रयासका लागि ठूलो चुनौती रहने डुमोन्टले निष्कर्ष निकालेका छन् । भर्खरै प्रसिद्ध भारतीय स्ट्यान्डअप कमेडियन कुणाल कामरा द्वारा होस्ट गरिएको शट अप या कुणालको एपिसोडमा, प्रो दिलीप मण्डलले होमो हाइरार्किकसको अवधारणा र कुनै पनि भारतीयले विचार गर्नुपर्ने सामाजिक वास्तविकताहरूको बारेमा चर्चा गरे। प्राध्यापक मण्डलको तर्क छ कि भारतमा सामाजिक र कलात्मक स्वतन्त्रताको मापन गर्न गाह्रो भए पनि अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको धारणालाई विभिन्न नेताहरूको नेतृत्वमा विभिन्न युगको तुलनात्मक विश्लेषणमा छलफल गर्न सकिन्छ। कांग्रेस शासनको तुलनामा मोदीको शासनकालमा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता संकुचित भएको उनको निष्कर्ष छ ।

मल्होत्रा, पाण्डे र कपुरजस्ता माथिल्लो जातका नामहरू नायक र यादवजस्ता तल्लो जातका नामहरू खलनायक बनेर हिन्दू समाजको भव्य कथालाई भारतको बलिउडमा कलाको मन्दिरले सधैं महिमा र प्रचार गरेको प्राध्यापक मण्डलले औंल्याए। रविकिरण शिन्देले पनि बलिउड चलचित्रहरूमा मुख्य पात्रहरू ‘उच्च‘ जात/सवर्ण हिन्दू परिवारका मुख्य पात्रहरू अलिखित नियम भएको तर्क गरेका छन्। विदेशमा बस्ने एनआरआईहरू होस् वा महानगरीय भारतका मध्यमवर्गीय परिवारहरू, बलिउडले प्रायः सवर्णका कथाहरू मात्र प्रदर्शन गरेको छ। भारतीय मिडियामा लगभग 88% शीर्ष नेतृत्व पदहरू उच्च जातिका छन्, कुनै पनि उल्लेखनीय दलित वा आदिवासी कुनै पनि प्रमुख मिडिया हाउसको नेतृत्व गर्दैनन्।

मण्डल आयोगको प्रतिवेदन र भारतमा तल्लो जातको दुर्दशाले दलित, मुस्लिम, इसाई, सिख, जनजाति र शूद्रले बनाएको बहुसंख्यक 77% ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्यको 23% माथिल्लो जातबाट क्रमशः वञ्चित र दमन भइरहेको देखाउँछ। RSS को सिद्धान्त । डिसेम्बर २०२० मा, अभिज्योति चक्रवर्तीले न्यूयोर्क टाइम्समा एउटा निबन्ध प्रकाशित गरे जसमा आरएसएस क्याबल र मोदी नेतृत्वको प्रशासनको दक्षिणपन्थी लक्ष्यले भारतको सामाजिक सांस्कृतिक वातावरणलाई मौलिक रूपमा परिवर्तन गरेको छ। चक्रवर्तीको तर्क प्रख्यात उदार वृत्तचित्र निर्माता र निर्देशक आनन्द पटवर्धनको काममा बनेको छ। पटवर्धनको फिल्म ‘रिजन’ ले विश्वव्यापी रूपमा चासो लिएको छ, तर भारतमा रिलिज गर्ने उनको प्रयास निकै कठिनाइमा परेको छ र त्यसका लागि उनले सामाजिक सञ्जालको प्रयोग गर्नुपर्‍यो।

चार भारतीय कार्यकर्ताको हत्या, जसलाई सबै हिन्दू धर्मवादको अवहेलना गर्नका लागि लक्षित गरिएको देखिन्छ, कारणको केन्द्रविन्दुको रूपमा काम गर्दछ। पत्रकार गौरी लंकेश बीजेपीका कट्टर विरोधी थिइन् । एमएम कलबुर्गी एक विद्वान थिए जसले हिन्दू मूर्ति पूजा गर्ने प्रथाको विरुद्धमा बोलेका थिए। नरेन्द्र दाभोलकर, पूर्व डाक्टर, ग्रामीण क्षेत्रमा पिछडिएको हिन्दू अन्धविश्वास विरुद्ध लडे। एउटै क्यालिबरको ह्यान्डगनले तीनैजनालाई गोली हानेर मारिएको थियो। गोली प्रहार गर्नेहरु तिब्र गतिमा मोटरसाइकलमा हिड्दै गरेको देखियो । तर, सन् २०१५ को फेब्रुअरीमा मारिएका वकिल तथा कम्युनिष्ट दार्शनिक गोविन्द पानसरेको मस्तिष्क कारण हो । पानसरे जाति र अन्य पूर्वाग्रही हिन्दू प्रथाहरू विरुद्ध प्रगतिशील महाराष्ट्रीय अभियानहरूमा सक्रिय रूपमा सहभागी थिए।

IIOJK (भारतीय अवैध रूपमा कब्जा गरिएको जम्मू र कश्मीर) अगस्त 2019 देखि यसको विशेष दर्जा खारेज गरेपछि अनिश्चितकालीन तालाबन्दीमा राखिएको छ जसले यसलाई केही स्वायत्तता प्रदान गरेको थियो। स्थानीय राजनीतिज्ञहरूलाई कैद गरियो र हजारौं मानिसहरूलाई हिरासतमा राखियो। फोन र इन्टरनेट नियमित रूपमा अवरुद्ध गरिएको छ।मोदी युगलाई भारतमा प्रायः “अघोषित संकटकाल” भनिन्छ। 200 मिलियन मुस्लिमहरूलाई पहिले संदिग्ध र पछि नागरिकको रूपमा हेरिन्छ। मासुको लागि गाईको हत्या गरेको आरोप लागेपछि उनीहरूलाई देशभक्ति प्रदर्शन गर्न सार्वजनिक क्षेत्रहरूमा सामना गरिन्छ, साथै राष्ट्रको “अधिक जनसंख्या” देखि “लभ जिहाद” मार्फत हिन्दू महिलाहरूलाई बहकाउने सबै कुराको लागि दोष लगाइन्छ।

निर्वाचन प्रक्रियामा मुस्लिम, दलित र क्रिश्चियन मतदाता सबैभन्दा बढी मारमा परेका छन् । अलमल, अलमल र विभाजित, अल्पसंख्यकहरू पूर्ण रूपमा थिचिएका छन्। मणिपुर र जलिरहेको उत्तर पूर्व ईसाई समुदायको सतावटको प्रमाण हो । देशको मुख्य हिन्दू जनसंख्याको तुष्टीकरणले अब भारतमा हरेक राजनीतिक बहसलाई छाडेको छ र यसलाई “सफ्ट हिन्दुत्व” भनिन्छ।

आरएसएस क्याबलको हिन्दुत्व दर्शन अब पाइप सपना होइन तर एक वास्तविकता हो जुन मोदीको २०१९ मा पुन: निर्वाचित भएको भूस्खलनले प्रमाणित गरेको छ। कर्पोरेट भारत द्वारा समर्थित गोडी मिडिया, मुख्यधारा मिडिया वरपर छलफल र संवाद हावी छ। विधायिका प्रणाली र लोकतन्त्रको मण्डली अब बहसको लागि ठाउँ होइन बरु एउटा सूचना बोर्ड हो जहाँ राजपथका निर्देशनहरू बिना बहस गर्न पोस्ट गरिन्छ ।

नाथुराम गोड्सेले गान्धीको आत्मालाई निभाएको छ कि छैन र होमो हाइरार्किकसको सदाको भारमा भारत कहिल्यै लोकतन्त्र बन्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने कुराको निर्धारण गर्ने ठूलो प्रश्न हो।